Fresh Bloemen & Planten Tuinontwerp Beet Duiken Rovers Karper Mama Wetenschap in beeld Historia GoodFood Hart voor dieren

Vrienden onder elkaar

Wie de baas is in de kudde, is niet altijd een kwestie van stokmaat. Ook ervaren of zeer zelfbewuste pony's kunnen hoog in rang staan.
 
“Of een kudde naar elkaar trekt, is om te beginnen een kwestie van ruimte”, legt Dr. Barbara Schöning, vakdierenarts voor gedragskunde en dierenbescherming in Hamburg, uit. “Potentiële conflicten kunnen overal waar te weinig ruimte is of waar te weinig voedingsbronnen zijn, optreden. In kaalgevreten of erg kleine weilandjes waar paarden elkaar niet kunnen ontwijken ontstaan sneller onenigheden.” Als er te weinig ruimte is, kunnen paarden niet de door ranghogere kuddeleden geëiste individuele afstand houden. “De sociale afstand is afhankelijk van de statusrelatie van paarden onder elkaar en kan tot vijftig meter bedragen”, benadrukt Dr. Barbara Schöning. Als er ruimte genoeg is, kunnen paarden alleen al door te wijken of door de ander te mijden de status van het ranghogere paard erkennen, zonder dat er ruzie ‘nodig’ is. Normaliter ga je uit van 0,5 tot 1 hectare per paard, afhankelijk van de begroeiing van de weide. Zo is ook het gras als voedingsbron gewaarborgd.
  
De ideale grootte
De ideale groepsgrootte bedraagt twee tot twintig paarden. Dat komt overeen met het aangeboren sociale gedrag van het paard. “Bij een dergelijk aantal is de herkenning onder elkaar gewaarborgd, een van de belangrijkste voorwaarden voor een vreedzame samenleving”, aldus Dr. Margit Zeitler-Feicht, medewerkster aan het wetenschappelijke centrum Weihenstephan van de Technische Universiteit van München. Op echt grote weilanden kunnen meer paarden samenleven, zoals in fokstallen gebeurt. “Hier ontstaan kleinere groepjes die de nodige afstand tot elkaar houden”, legt Dr. Margit Zeitler-Feicht uit. Meestal is het zinvol om soortgelijke types c.q. rassen bij elkaar te zetten, want Noordpaarden zoals Haflinger of Fjorden hebben vaak een andere individuele afstand en bewegingsmotivatie dan vol- of warmbloedpaarden. En dan kunnen verkeerde gedragsinterpretaties worden verwacht. “Dit is echter ook afhankelijk van de socialisatie”, benadrukt Dr. Barbara Schöning. “Veel pony’s accepteren paarden alleen al niet om het feit dat ze eerst alleen met pony’s hebben samengeleefd.” Ook de kleur kan een beslissende rol spelen. “Zo kan het gebeuren dat in een groep paarden met een donkere vachtkleur een schimmel niet wordt geaccepteerd”, vertelt Dr. Margit Zeitler-Feicht. Dan is het beter om twee witte paarden tegelijk in de groep te integreren. 
   
‘Welpenbescherming’
Ook de leeftijd van een paard speelt een rol in de rangorde. Zuigveulens hebben dezelfde rang als hun moeder zolang ze in haar buurt zijn. Jonge dieren moeten de sociale regels eerst nog leren en het vooralsnog tegen hun volwassen collega’s afleggen. Een jong paard zal het daarom in een groep met alleen oudere paarden niet makkelijk hebben. Een zeer oud paard is gebaat bij een partner, zo kan het paard zijn rangverlies beter verwerken. Kunnen merries en ruinen samen in een wei? “Je ziet soms fantastische vriendschappen tussen ruinen en merries ontstaan”, antwoordt Dr. Barbara Schöning. “Als er veulens op de wei meelopen, nemen de ruinen soms zelfs de opvoedingtaken over.” Het is echter aan te raden om meer merries dan ruinen in de wei te zetten, zodat er geen gevecht om een bepaalde merrie ontstaat. “Ook is het verstandig om altijd een even aantal paarden bij elkaar te zetten, omdat paarden meestal groepjes van twee vormen”, vult Dr. Margit Zeitler-Feicht aan.
 
Welke status een paard heeft, is van veel verschillende factoren afhankelijk: leeftijd, ervaring, de familierelatie, de vechtbereidheid en het temperament. En dat is vooral Jules voordeel. De friezenmerrie imponeert veel kuddematen door haar sterke zelfvertrouwen. Daarnaast is ook de duur van het lidmaatschap van een groep beslissend. De status van het aparte paard is altijd in het belang van de groep. “Stabiele statusverhoudingen reduceren kuddestress en helpen elk paard zijn toestand te optimaliseren. En dat is wederom van belang voor de groep”, vertelt Dr. Barbara Schöning. “Daarom is het, afhankelijk van de situatie, mogelijk dat soms een sterk paard en soms een paard met veel ervaring de leiding neemt.”
Wie de rangorde wil begrijpen, kan niet alleen afgaan op het aantal agressieve handelingen. Ook ranglagere paarden reageren agressief wanneer ze zich bedreigd voelen. En onder vrienden komt het vanwege het regelmatige lichaamscontact ook regelmatig tot stoeipartijen. Alleen zijn die minder hevig. Hoe stabieler de groep, des te subtieler zijn de signalen. Als het dan toch een keer tot ruzie komt, moeten de paarden apart worden gezet. “Als ik constant dezelfde ruzie om het beste gras zie en ik het probleem logistiek niet kan oplossen, moeten de dieren uit elkaar worden gehaald”, vindt Dr. Barbara Schöning. Ook als een paard de andere paarden treitert of zelf constant wordt bedreigd, moet de groep uit elkaar worden gehaald.
 
Op kleine of kaalgevreten weides komt het regelmatig tot conflicten. Om grote conflicten te voorkomen, moeten nieuwe paarden voorzichtig worden geïntegreerd. Het is raadzaam om de paarden eerst op twee naast elkaar liggende weides te zetten, zodat ze alvast contact kunnen maken. Daarna kan een lief paard uit de kudde bij het nieuwe paard worden gezet. “Bij ons worden nieuwe paarden vaak maar enkele uren per dag bij de nieuwe groep gezet en dat blijkt uitstekend te werken”, aldus de ervaring van Frank Peter Otzen, die met zijn vrouw Isabel een pensionstal bij Flensburg runt. In 2008 wonnen zij de FN-prijs voor hun boxen- en loop-/actiefstalhouding. “Paarden vinden het makkelijker om zich in de groep te voegen als ze gewend zijn aan groepshouding en als de samenstelling van de kudde constant dezelfde blijft. Als ze noch te onderdanig noch te dominant zijn, het gedrag van andere paarden snel kunnen interpreteren en zelf ook eenduidige signalen afgeven”, zegt de staleigenaar.
  
Trouwe vriendschappen
Een paard heeft minimaal twee maanden nodig om zijn rangpositie te vinden. Voorzichtigheid is geboden als oude vrienden weer terugkomen. “Paardenvriendschappen kunnen meer dan acht jaar duren, zonder dat de dieren elkaar zien”, schat Dr. Barbara Schöning. “Als een oude vriend terugkomt, brengt dat meestal onrust met zich mee.” Als de rangorde echter eenmaal is hersteld, blijft ze normaliter ook stabiel. Alleen zieke of oudere paarden wijzigen de structuur. En tenslotte is de mens het grootste risico. “De mens is een sociale partner voor het paard”, verklaart Dr. Barbara Schöning. “De rangorde bepaalt ook het recht op aandacht voor het desbetreffende paard van de mens.” Als die deze rangorde blijft negeren, veroorzaakt hij de grootste conflicten binnen de groep.
 
TIP van Annemarie van der Toorn
Inderdaad zie je sommige paarden boos of zelfs agressief reageren op hele lichte paarden, of paarden met witte vlekken. Men denkt dat dit kom doordat deze paarden meer zichtbaar zijn in de natuur, waardoor ze eerder vijanden aantrekken zoals tijgers. Thuis heb ik een paard gehad die een absolute hekel had aan paarden met een crèmekleurige huid. Met schimmels had hij geen moeite. We weten het natuurlijk nooit zeker, maar het zou kunnen dat dit paard ooit een keer een slechte ervaring had gehad met een paard van deze kleur!
 
TIP van Annemarie van der Toorn
Hiërarchie, weten waar je staat in de rangorde, is heel belangrijk voor kuddedieren zoals paarden. In het wild heeft het paard natuurlijke vijanden, zoals tijgers en leeuwen. Om de vijand te slim af te zijn is een duidelijke rangorde noodzakelijk. De paarden moeten weten wie wat moet doen en wie naar wie luistert als het spannend gaat worden. Misschien heb je wel eens naar Animal Planet gekeken. Je ziet kuddes altijd hetzelfde reageren. Met zijn allen naar rechts of links, alsof er iemand met een afstandsbesturing aan het werk is. Stel je dan ook eens voor dat een paard besluit niet te luisteren. Alle paarden vluchten naar rechts, hij gaat naar links. Grote kans dat het paard recht in de ogen van de tijger kijkt en het niet zal overleven…