Fresh Bloemen & Planten Tuinontwerp Beet Duiken Rovers Karper Mama Wetenschap in beeld Historia GoodFood Hart voor dieren

Geniet met mate

Veel paardeneigenaren weten niet precies welk en hoeveel voer hun paard nodig heeft. Krijgt jouw paard alle voedingsstoffen binnen die hij nodig heeft? In de juiste hoeveelheid? Een uitgebalanceerd dieet is noodzakelijk om bijvoorbeeld koliek en maagzweren te voorkomen.

Tekst en foto’s: Ilja van de Kasteele


De elfjarige ruin van Elena Meyers heeft onlangs zware koliek gehad en is op het nippertje aan een operatie ontsnapt. Elena had de oorzaak gelukkig al snel gevonden: het hooi. Het hooi dat in grote rondbalen werd gevoerd, bleek regelmatig beschimmeld te zijn. De staleigenaar haalde slechts zijn schouders op, toen Elena hem hierop aansprak. Hoezo was het hooi van slechte kwaliteit? Elena nam geen genoegen met zijn antwoord. Er zaten geen kleine schimmelplekken in het hooi, nee, de hele baal zag er grijs en stoffig uit. Elena eiste daarom fatsoenlijk en schimmelvrij ruwvoer voor haar paard. Dat vond de staleigenaar niet nodig. Volgens hem waren de hooiprijzen enorm gestegen. En aangezien de stalhuur niet was verhoogd, kon hij het zich niet permitteren de balen hooi weg te gooien en ander hooi te bestellen.Volgens Elena had de staleigenaar dit juist wél moeten doen. Het gaat toch om de gezondheid van de paarden? Maar op de vraag van de staleigenaar waarom de schimmel nu zo’n probleem is, had ze helaas geen direct antwoord. Ze moest erkennen dat ze maar weinig afwist van gezonde paardenvoeding. Genoeg reden voor ROS om eens uitgebreid aandacht te besteden aan het spijsverteringsstelsel van onze paarden. Hoe werkt de spijsvertering van onze paarden en waarom is het zo belangrijk om je paard op de juiste manier te voeren?Elena’s eigen ‘onderzoek’ bracht al gauw een eerste verrassing naar boven. De spijsvertering van het paard begint namelijk niet, zoals zij dacht, in de maag van het paard maar start al in zijn mond!

De hele dag door eten
Als steppebewoner legt een paard van oorsprong dagelijks grote afstanden tot wel dertig kilometer af, om zo van de ene voedselbron naar de andere te komen. Weides zoals wij die kennen, bestonden vroeger niet. De paarden aten voornamelijk steppegras en kleine hoeveelheden klaverachtige planten, kruiden en de jonge scheuten van struiken en bomen. Al dit voer was relatief arm aan voedingsstoffen, vandaar dat de paarden vroeger grotere hoeveelheden aten, over een langere periode van de dag. Afhankelijk van het voedingsaanbod aten de paarden tot wel achttien uur per dag!Zelfs vandaag de dag nog is de spijsvertering van het paard zo ingericht, dat hij regelmatig moet eten.Wanneer een paard gedurende periodes van zes uur of langer niet kan eten, liggen een maagzweer, stofwisselingsproblemen of gedragsstoornissen op de loer. In het ideale geval mag de ‘eetpauze’ van een paard niet langer duren dan vier uur. Houd daar als eigenaar rekening mee!Een paard onderzoekt zijn eten met behulp van zijn lippen en tastharen. Hij ‘snijdt’ het voedsel met zijn snijtanden en maalt het fijn met zijn kiezen.

Een middelgroot paard kauwt gemiddeld vijftig tot zestig keer per minuut. Het maakt niet uit of hij op dat moment hooi eet of krachtvoer: de snelheid waarmee hij kauwt, blijft hetzelfde. Het hele paardengebit is gericht op het fijnmalen van relatief hard voer, dat rijk is aan ruwe vezels. Het sappige en energierijke gras van de weides waarin wij onze paarden huisvesten, kan daarom tot verkeerde slijtage van zijn tanden leiden. En ook wanneer wij ons paard te weinig ruwvoer aanbieden, kunnen tandproblemen het gevolg zijn. Die tandproblemen moeten worden gecorrigeerd door een paardentandarts. Maar dan ben je er nog niet. Wanneer een paard kauwt, worden zijn speekselklieren geactiveerd. Het speeksel heeft twee taken. Allereerst voegt speeksel enzymen toe aan het voer, wat het spijsverteringsproces bevordert. Hoe beter het voer met speeksel is vermengd, hoe makkelijker de spijsvertering plaatsvindt. Daarnaast is speeksel een ideale buffer voor zuren en zorgt het ervoor dat maagzuur wordt geneutraliseerd. Wanneer een paard onvoldoende speeksel aanmaakt, krijgt het zuur vrij spel en liggen maagzweren op de loer.Hoewel de snelheid waarmee paarden kauwen steeds gelijk blijft, verschilt de duur die paarden nodig hebben om verschillend voedsel fijn te malen, wel. Paarden hebben veel meer tijd nodig om hooi fijn te malen, dan bijvoorbeeld krachtvoer. Ter vergelijking: over het fijnmalen van een kilo hooi doet een paard zo’n drie kwartier. Het fijnmalen van een kilo krachtvoer kost hem maar vijftien minuten. Wanneer een paard hooi eet, maakt hij dus langere tijd speeksel aan. De bufferwerking bij hooi is dan ook veel beter. Dat is dan ook de reden waarom krachtvoer alleen maar in kleine hoeveelheden verdeeld over de dag gegeven mag worden en waarom je hooi tussendoor naar believen van je paard mag bijvoeren.

Lange weg door het paardenlichaam
Op het moment dat je paard zijn eten doorslikt, komt de voedselbrij vanuit zijn mond terecht in zijn circa anderhalve meter lange slokdarm en vervolgens in zijn maag. Een paardenmaag is met een volume van vijftien tot twintig liter, relatief klein. Maar in die kleine ruimte speelt zich wel een uitgebreid proces af! Het maagsap vermengt zich hier met de voedselbrij, waardoor de voedselbrij zuur wordt. Dat is belangrijk omdat het aantal micro-organismen hiermee wordt verlaagd. Dat is ook het geval bij hooi dat goed is gekauwd en van speeksel is voorzien, in vergelijking tot korter gekauwd krachtvoer. Want in het goed gekauwde hooi kan het maagzuur veel beter doordringen dan in het krachtvoer. Een grote hoeveelheid krachtvoer in de paardenmaag zorgt voor een minder zure voedselbrei en bevat daardoor veel meer micro-organismen. Deze overmaat van bacteriën in het voer zorgt voor gasvorming en melkzuurvorming. Hierdoor kan meer druk op de maag ontstaan, met koliek als gevolg.Maar krachtvoer kan nog tot meer problemen leiden. Vanuit de maag gaat het voer direct de dunne darm in. Hier wordt het voedsel door enzymen (speciale eiwitten die de spijsvertering bevorderen) verteerd en niet door bacteriën. Als er teveel micro-organismen in de dunne darm terechtkomen, kunnen zich hier verkeerde gassen ontwikkelen en kan er gasophoping ontstaan.

Elena denkt hiermee een reden te hebben gevonden waarom het beschimmelde hooi meteen op de composthoop moet worden gegooid. Als de belasting door micro-organismen hoog is, en dat is bij beschimmeld voer het geval, dan is de het maagsap niet in staat dit volledig te neutraliseren. Zo komen de micro-organismen uiteindelijk terecht in de dunne darm, waar voornamelijk koolhydraten, vetten en eiwitten worden verteerd!Met zijn achttien meter lengte is de dunne darm relatief lang. Niettemin gaat het voedsel er in een hoog tempo doorheen. Normaal gesproken duurt de vertering in de dunne darm slechts anderhalf tot twee uur. De spierlaag in de wand van de darm spant en ontspant zich afwisselend, waardoor het voedsel door de darm kan glijden. Beweging kan dit proces ondersteunen. Daarom hoort bij een juiste manier van paarden houden ook voldoende beweging en een regelmatig aanbod van voer dat het paard langzaam kan eten.

Verzuring
Krachtvoer wordt voornamelijk in de dunne darm verteerd. Maar deze darm is er niet berekend om grote hoeveelheden te verteren. Immers, teveel krachtvoer leidt tot een overvloed aan melkzuur, wat zorgt voor een te sterke verzuring in de dunne darm. Dat is niet alleen slecht voor de slijmvliezen, maar kan ook leiden tot gasvorming in de buik. Voor Elena zijn dit voldoende argumenten om haar staleigenaar uit te leggen waarom een paard kwalitatief goed voer nodig heeft. Het spijsverteringsstelsel is uiterst gevoelig voor verstoringen. En er is nog iets dat Elena duidelijk is geworden. Zomaar in het wilde weg een schepje muesli voeren of mineralen aanbieden, is niet voldoende. Haar paard moet behoorlijk hard werken tijdens de uitgestrekte buitenritten door heuvelachtig terrein. En ook tijdens de dressuuroefeningen en springwedstrijden die ze met hem rijdt, wordt veel van hem verwacht. Om haar paard precies de voedingsstoffen aan te kunnen bieden die hij nodig heeft, besluit ze zijn behoefte door een expert te laten berekenen.De belangrijkste voedingsstoffen voor een paard zijn eiwitten, koolhydraten en vetten. Daarnaast heeft een paard vitamines, mineralen en sporenelementen nodig om goed te kunnen functioneren. Een paard dat niet wordt gereden en voldoende hooi tot zijn beschikking heeft, krijgt in principe alle noodzakelijke voedingsstoffen binnen. Hij heeft slechts een afgewogen portie voer nodig, om met zijn natuurlijke beweging in de wei gezond te blijven. Als je paard naast weidegang ook arbeid verricht, ongeacht of je hem rijdt, ment of longeert, dan heeft hij meer nodig dan bovengenoemde voedingsstoffen. In dat geval moet je naast in de basisbehoefte, ook in de prestatiebehoefte van je paard voorzien. En daar begint meestal het probleem. De meeste ruiters schatten de daadwerkelijke prestatie van hun paard doorgaans te hoog in en voeren daardoor teveel krachtvoer. Maar hoe weet je nu hoeveel krachtvoer je paard precies nodig heeft? Elena heeft de eerste stappen inmiddels genomen. Zij heeft haar Hannoveraner ruin laten wegen door een mobiel weegteam: bijna 580 kilo. De volgende stap was al een stuk moeilijker, want hoe schat je de arbeid van je paard in? Om een betrouwbaar antwoord op deze vraag te krijgen, moet je precies bijhouden hoeveel tijd je elke dag met hem stapt, draaft en galoppeert. Vervolgens kun je uitrekenen hoeveel energie jouw paard verbruikt en wat hij dus nodig heeft om in goede conditie te blijven. Elena dacht altijd dat haar paard flink moest werken, maar nu weet ze dat dit wel meevalt. Met behulp van de tabellen die zij van haar dierenarts heeft gekregen, kan zij nu precies berekenen hoeveel eiwit, energie, vitamines, mineralen en sporenelementen haar ruin nodig heeft.

Een blik naar binnen
Koliek is beter te voorkomen, als je weet hoe het spijsverteringsstelsel van je paard werktHet paard is van oorsprong een steppedier. Hij eet tot achttien uur per dag, terwijl hij steeds in beweging blijft. Zijn hele spijsvertering is gericht op het verteren van grassen, klaverachtige planten, kruiden en jonge scheuten van struiken en boompjes. Dat is de reden waarom grotere porties krachtvoer problemen kunnen veroorzaken. Om dat echt goed te begrijpen, hebben wij de weg die het voedsel aflegt in het paardenlichaam, voor je in beeld gebracht. Tijdens het kauwen, malen de tanden van het paard het voedsel klein. Ondertussen wordt het voedsel vermengd met speeksel.

Wanneer het paard de voedselbrei doorslikt, komt de brei terecht in de maag
(1). Als er niet genoeg speeksel in de voedingsbrei zit, ontstaat er een te sterke verzuring in de maag en kan het paard symptomen van koliek vertonen. Bij te veel krachtvoer kunnen micro-organismen in het voer niet voldoende worden vernietigd en komen dan in de dunne darm terecht (2). Het gevolg is eveneens een te sterke verzuring waardoor er gasvorming ontstaat. Koliek ligt dan op de loer. Normaal gesproken wordt het krachtvoer voornamelijk in de dunne darm verteerd. Als de hoeveelheid te groot is, komt het voer in de blinde darm (3) terecht en in de dikke darm (4). Maar daar hoort het voer helemaal niet te komen. Ook hier veroorzaakt het voedsel dan een verkeerde gisting en kan er schade aan de darmflora ontstaan.


TIP van Annemarie van der Toorn:
Geef het paard veel ruwvoer. Hierdoor maakt hij namelijk veel meer kauwbewegingen dan bij het eten van krachtvoer. Tevens is de beweging anders, bij het eten van voldoende ruwvoer is het risico op haken daarom veel minder.