Fresh Bloemen & Planten Tuinontwerp Beet Duiken Rovers Karper Mama Wetenschap in beeld Historia GoodFood Hart voor dieren

Goed zweten

Dat een paard na het werk zweet, is de normaalste zaak van de wereld. Onze experts vertellen in dit artikel waar het zweten goed voor is, hoe het zweetpatroon van een paard eruit ziet en waar wij op moeten letten.

Tekst: Karina Müller | Beeld: IMAGO, www.slawik.com, www.stuewer-tierfoto.de


De meer dan vijf vierkante meter grote huid van het paard bevat ongeveer 400 tot 500 zweetklieren per vierkante centimeter. In totaal zijn dit ruim 20 miljoen zweetklieren die liters vocht kunnen uitscheiden. Het paard en de mens hebben met elkaar gemeen dat ze weinig tot sterk zweten. Andere dieren zoals honden, katten of varkens kunnen dit alleen beperkt of helemaal niet. Ze gaan het water in, hijgen of likken hun vacht om af te koelen. Bij paarden en mensen zorgt zweet voor de nodige verkoeling. "Zweten speelt een belangrijke rol in de noodzakelijke thermoregulatie die bij warmbloedige organismen. Het zweten zorgt ervoor dat de lichaamstemperatuur liefst constant blijft”, zegt dierenarts dr. Ursula Pollmann, gespecialiseerd in gedragskunde.

Activiteit verhoogt de temperatuur
De lichaamstemperatuur van een volwassen paard in rust schommelt tussen de 37,5 en 38 graden Celsius. "Ook bij koudbloedige paarden”, benadrukt dr. Ursula Pollmann. Door zware lichamelijke inspanning kan de temperatuur voor een korte tijd oplopen tot 41 graden. Om te voorkomen dat de waarde lange tijd zo hoog blijft of zelfs nog meer oploopt – wat tot oververhitting zou kunnen leiden – wordt de overtollige warmte via de verdamping van zweet afgegeven.Professor dr. Manfred Coenen van de faculteit Diergeneeskunde van de universiteit Leipzig legt precies uit hoe dat gebeurt: "Het paard werkt volgens het principe van een verdampingskoeler, het zweet verdampt dus op zijn lichaam. Tijdens dit proces ontstaat verdampingskou die ervoor zorgt dat de lichaamswarmte effectief daalt.” Het verkoelend effect hangt echter sterk af van de omgevingstemperatuur, de luchtvochtigheid en de luchtbeweging. Want terwijl een warm en droog klimaat een gunstig effect heeft, werkt het afkoelingseffect bij een hoge luchtvochtigheid en geringe luchtbeweging minder goed tot slecht, omdat de lucht al met waterdamp is verzadigd.

Maar hoe ontstaat een verhoging van de lichaamstemperatuur? Hoe raakt een paard bezweet? Dat heeft niet één, maar verschillende oorzaken. Allereerst: niet alleen mensen zweten als ze zich lichamelijk inspannen, paarden doen het ook. Het ene paard meer dan het andere. En het ene vroeger dan het andere. Dat het paard het warm krijgt, is heel belangrijk. "Want paarden die niet kunnen zweten, kunnen ook niet werken”, zegt professor dr. Coenen. De ontbrekende of verminderde afscheiding van zweet wordt anhidrosis genoemd. Het gevolg hiervan is een stoornis van de thermoregulatie die in het ergste geval tot oververhitting kan leiden omdat het organisme van het paard de verhoogde lichaamstemperatuur niet kan regelen. "Bovendien bewijst normale zweetproductie ook dat de stofwisseling van het paard goed werkt”, voegt Belinda Hitzler, endurance amazone uit Beieren, toe.

De warmte in het lichaam kan behalve door lichamelijke inspanning ook oplopen door factoren zoals groei, dracht en opwinding, veroorzaakt door stress of pijn. "De lichaamstemperatuur stijgt eigenlijk altijd als de stofwisseling van het paard wordt gestimuleerd”, bevestigt dr. Pollmann. Opdat planteneters, zoals het paard, het opgenomen voedsel kunnen verwerken, wordt het 24 uur per dag door micro-organismen fijngemaakt. Als ‘nevenproduct’ ontstaat tijdens dit proces een grote hoeveelheid thermische energie (warmte). Slechts 25 procent van de chemische energie uit het voedsel wordt in bewegingsenergie omgezet. De resterende 75% wordt in warmte omgezet. Deze warmte wordt via de thermoregulatie permanent in evenwicht gehouden. "Neemt het paard voer op dat veel zetmeel bevat, dan is de ontwikkeling van warmte veel sterker dan bij vetrijk voedsel”, zegt professor dr. Coenen. Dit leidt bij paarden vaak tot overmatig zweetgedrag.

Bij de opbouw van warmte spelen ook uitwendige invloeden een rol. Want een paard kan, afhankelijk van de temperatuur, luchtvochtigheid of sterkte van de directe bezonning, ook zonder beweging gaan zweten. En actieve paarden zweten vaak nog meer. Maar omdat gezonde paarden hun warmte via hun hele lichaam kunnen afgeven, zijn ze in tegenstelling tot runderen of schapen beter beschermd tegen oververhitting. "Je moet echter beslist een onderscheid maken tussen oververhitting en koorts”, zegt dr. Pollmann. Ook al veroorzaken beide fenomenen het oplopen van de lichaamstemperatuur, dan nog zijn beide totaal verschillend – veroorzaakt door verschillende omstandigheden.

Natte lichaamsdelen
Omdat de zweetklieren bij het paard over het hele lichaam zijn verdeeld, kan het dier ook overal zweten. Meestal zijn eerst de gebieden onder het zadel en de trens nat, omdat het zweet daar niet kan verdampen (groen). Een actief werkende achterhand herken je bovendien aan zweet in het gebied van de flanken en tussen de achterbenen (rood). Bij paarden die last van stress hebben, zie je vaak een natte film op de hals (blauw).


Oververhitting dreit
Bij hyperthermie, dus oververhitting veroorzaakt door werk of uitwendige invloeden zoals het klimaat, kan het regulatiemechanisme van het paard hem niet voldoende afkoelen. Zweten helpt niet meer en de lichaamstemperatuur blijft stijgen. Tot 41 graden zou dit voor een paard geen probleem vormen, maar als de temperatuur hoger oploopt, dreigt oververhitting. De symptomen van een oververhitting zijn onder andere een verhoogde polsslag en ademhaling, apathisch gedrag, verzwakking en zwijmelen. Bij koorts gaat het daarentegen om een belangrijk genezings- en afweerproces – in het kader van een infectieziekte, waardoor de lichaamstemperatuur stijgt.


"Het organisme reageert op koorts met warmteproducerende maatregelen, bijvoorbeeld koude rillingen. Het zweet breekt pas na de koortsperiode uit, waarna de lichaamstemperatuur weer zakt”, legt dr. Pollmann uit. Symptomen van koorts zijn bijvoorbeeld een gebrek aan eetlust, tegenzin om te bewegen of het paard laat zijn hoofd hangen. Als je je paard goed bekijkt, dan moet je de reden van de zweetvorming vrij snel kunnen beoordelen. Zweet het paard bijvoorbeeld tijdens of na het werk, dan is dit niet alleen normaal maar noodzakelijk. Op een actief werkende achterhand ontstaat zweet vaak in het gebied van de flanken en op de achterbenen. De plaatselijke verdeling van zweet zegt echter niet automatisch iets over de activiteit van de lokale spieren. "Want bij paarden zijn de zweetklieren over het hele lichaam verdeeld. Daarom kunnen ze ook overal zweten. Het gebied onder het zadel en de trens zijn meestal het eerst nat, omdat de verdamping van het afgescheiden zweet daar wordt belemmerd”, zeg dr. Ursula Pollmann. Als overtollig zweten niet door uitwendige invloeden of werk is veroorzaakt, dan is dit vaak het gevolg van een psychische belasting zoals stress of opwinding. In zo’n geval is de hals vaak vochtig.

Ook een paard in rust zweet
"Zweet dat niet om thermoregulatorische redenen wordt afgescheiden, wordt ‘koud zweet’ genoemd. Dit soort zweet treedt bij pijn op of als neveneffect ten gevolge van een shock”, legt de gedragskundespecialist uit. "Zweetvorming die onder rustige omstandigheden ontstaat, is echter nauwelijks waarneembaar”, zegt professor dr. Manfred Coenen. Een paard dat naar buiten toe warmte afgeeft, hoeft niet altijd een natte vacht te hebben. "Want in het begin wordt zweet in minuscule druppeltjes afgescheiden die min of meer meteen verdampen”, aldus dr. Pollmann. "Een ‘natte film’ op de huid en haren vormt zich pas bij versterkte zweetafscheiding.”

Hoe snel en hoe sterk een paard zweet, verschilt nogal. Sommige paarden zijn, afhankelijk van hun temperament, na het werk drijfnat, terwijl andere paarden slechts lichte sporen van natheid vertonen. Bovendien wordt het zweten ook beïnvloed door factoren zoals voedsel dat veel zetmeel bevat, het klimaat of een slechte algemene conditie. Als het zweet net als bij een ‘waterval’ in straaltjes loopt, veroorzaakt dit een enorm vochtverlies, want de afscheiding bestaat voor 99 procent uit water. "Bij twee uur rijden – waarvan ongeveer twee derde van de tijd in draf en galop – en een buitentemperatuur van meer dan 20 graden kan een paard zelfs tien liter of meer vocht verliezen”, zegt professor dr. Coenen.

Elektrolyten zijn van levensbelang

De resterende één procent bestaat vooral uit elektrolyten en wat vetzuren en eiwitten. Elektrolyten zijn stoffen die het organisme nodig heeft voor het regelen van de water-zuur-base-huishouding. "Hierbij zijn vooral de stoffen natrium, chloride en kalium belangrijk”, legt professor dr. Coenen uit. Een grote hoeveelheid van deze stoffen wordt via zweet afgescheiden. "Per een liter zweet werd een verlies van 3,1 gram natrium, 5,5 gram chloride en 1,3 gram kalium vastgesteld. Bij tien liter komt dit overeen met ongeveer 90 gram zout”, aldus professor dr. Coenen. Om de gezondheid van het paard niet in gevaar te brengen, moet het elektrolyten- en vochtverlies worden aangevuld. Het paard moet dus ruim drinkwater ter beschikking hebben. Let op: de ideale temperatuur van het water bedraagt acht tot twaalf graden. IJskoud water kan bij oververhitte paarden kolieken veroorzaken. "Omdat hooi en voer in de ruif niet voldoende zout bevatten, moet het natrium- en chlorideverlies met een liksteen of zeezout worden gecompenseerd”, zegt professor dr. Coenen. De normale portie voer dekt meestal de behoefte aan kalium. Hard werkende endurance paarden krijgen tijdens een wedstrijd in de pauzes kleine tussendoortjes die elektrolyten bevatten en extra water.

Een douche zorgt voor extra verkoeling
Naast het natuurlijke afkoelmechanisme van paarden – het afscheiden van zweet – kan een douche voor extra verkoeling zorgen. De weersgesteldheid en omstandigheden in de stal moeten dan wel goed zijn. "Een paard in een open stal bij koel weer volledig afspuiten, is niet aan te raden”, zegt Belinda Hitzler. Maar bij warm weer is daar niets op tegen. "Integendeel. Het is bewezen dat een douche bij warm weer een positief effect heeft op de thermoregulatie ", aldus professor dr. Coenen. Zorg er wel voor dat het paard tijdens het afspuiten niet in de wind staat. "Want dan zou het paard het koud krijgen en ziek kunnen worden”, voegt Belinda Hitzler toe. De watertemperatuur wordt aangepast aan de buitentemperatuur en de voorkeur van het paard. Als het buiten koeler is, wordt lekker warm water aangeraden. Op zeer warme dagen mag het water dan best wat kouder zijn. "Bij wedstrijden begieten we de hals, schoft, het gebied waar het zadel op ligt en de benen van de paarden tijdens de pauzes zelfs met ijswater. Want daardoor koelen de pols en de temperatuur van de paarden weer snel af”, vertelt de endurance amazone. m het even of je delen van het paard met een spons afkoelt of het hele dier met een waterslang afspuit, houd je in ieder geval aan de regel: ‘van onderen naar boven’ en ‘van voren naar achteren’. Sommige paarden reageren gevoelig in het gebied van de lendenen en het kruis. "En vergeet niet het door het paard opgewarmde water weer met een zweetmes te verwijderen”, voegt Belinda Hitzler toe. Dan kan het paard sneller drogen.Een nat paard is geen reden om je ongerust te maken als je weet waarom hij zweet, waarop je moet letten en hoe je hem kunt afkoelen.