Fresh Bloemen & Planten Tuinontwerp Beet Duiken Rovers Karper Mama Wetenschap in beeld Historia GoodFood Hart voor dieren

Hoe gelukkig is jouw paard?

Kirsten is ongerust. Haar negenjarige merrie Laila gedraagt zich al een paar dagen heel vreemd. Ze staat urenlang te mijmeren in haar stal en reageert nauwelijks als Kirsten tegen haar praat. Op de weide bokt en trapt ze zonder dat daar echt aanleiding voor is. “Ik heb geen flauw idee wat er met haar aan de hand is”, vertelt Kirsten bezorgd. “Normaal gesproken is mijn paard heel goedgehumeurd, gemotiveerd en heeft ze plezier in de training.”
  
Tekst: Julia Schay-Beneke / Foto’s: Heiko Rodde, Privat, www.slawik.com
  
Als kuddedier moet een paard op elk gewenst moment kunnen communiceren met zijn soortgenoten. Zo laat hij anderen weten of er gevaar dreigt, of hij zin heeft om te spelen of dat hij gewoon lekker staat te niksen. Maar op deze manier laat hij ook weten welke positie hij heeft binnen de groep. “Omdat paarden verbaal niet kunnen communiceren, gebruiken ze hun lichaamstaal”, licht biologe, gedragstherapeute en zoologe dr Willa Bohnet toe. “Zo delen ze hun motivatie, gevoelens en emoties met hun kuddegenoten.”
In de moderne paardenhouderij neemt de mens deze sociale rol over. Wij ontvangen informatie via de gebaren en de mimiek van ons paard. Om die informatie te kunnen begrijpen, moeten we heel goed naar ons paard kijken.
  
De paardentaal is namelijk grotendeels geluidloos. Een lichte beweging met het hoofd, het aanspannen van een spier of een verandering van de stand van de oren zijn voor een paard al voldoende om zijn gevoelens en stemming te laten blijken.
  
Ontspanning
Om te zien of een paard echt ontspannen is, moet je naar het paard als geheel kijken, verklaart Willa Bohnet. Let op de fijne signalen van zijn lichaam! Tussen een ontspannen paard en een paard met pijn of een in zichzelf gekeerd paard ligt een groot nuanceverschil.
Lippen: de onderlip hangt slap.
Oren: staan lichtjes naar beneden, in een zijwaartse positie.
Hoofd: hangt ontspannen naar beneden.
Benen: “Een achterbeen kan gebogen zijn en op de punt van de hoef rusten”, aldus dr Willa Bohnet.
Lichaamshouding: ontspannen, de staart hangt naar beneden.
Lichamelijk reactie: rustige en gelijkmatige hartslag, diepe en regelmatige ademhaling.
  
Vreugde
Paarden zijn gelukkig en tevreden als aan hun basisbehoeften tegemoet wordt gekomen: contact met soortgenoten, licht, lucht en voldoende beweging. Dan zijn ze gemotiveerd, coöperatief en leergierig. Maar associëren paarden bepaalde situaties als net zo aangenaam als wij, zoals een lange buitenrit? “Principieel reageren paarden en mensen identiek op positieve en minder prettige gebeurtenissen”, licht Marlitt Wendt toe. “Bij positieve gebeurtenissen is de gehele lichaamshouding ontspannen. In negatieve situaties reageert een paard ook als een mens en toont hij spanning, is hij geremd.” Paarden drukken hun welbevinden uit door af en toe te briesen, vol genot te kauwen en vooral door de aparte lichaamsdelen samen te bewegen.
Ogen: zachte uitdrukking, glanzend.
Lippen: “In het spel met andere paarden wordt de bovenlip vaak verlengd,” vertelt Marlitt Wendt. Deze tekenen van genot vertonen veel paarden ook tijdens het poetsen, kroelen of bij een massage.
Oren: vaak gespitst, naar voren gericht.
Lichaamshouding: ontspannen, de staart wordt losjes gedragen.
Lichamelijke reactie: speelse, vloeiende bewegingen.
  
Opwinding
Opwinding kan verbonden zijn met zowel positieve als negatieve emoties”, licht dr Willa Bohnet toe. In positieve zin is het paard opmerkzaam en nieuwsgierig. Hij gaat stapvoets op een object af en verkent het aansluitend met zijn reuk- en tastzin. Als hij iets onbekends waarneemt, wordt hij zenuwachtig. Zijn mimiek verraadt irritatie en onrust.
Ogen: geïnteresseerde blik (attent), wijd open, onrustige blik (geïrriteerd).
Lippen: gesloten, mondspleet is kort en recht, lichte aanspanning van de wangspieren en de boven- en onderlip (attent), de bovenlip min of meer spits naar voren gestrekt, eventueel licht smakkend of likkend (geïrriteerd).
Neusgaten: wijd (attent), wisselend opengesperd en samengetrokken (geïrriteerd).
Oren: ooropening naar voren gericht, orenspel (attent), onrustig (geïrriteerd).
Hoofd: opgeheven (attent), een beetje naar zijn borst getrokken (geïrriteerd).
Lichaamshouding: licht gespannen, staart opgeheven (attent), slaan met de staart (geïrriteerd).
Lichamelijke reacties: dansende bewegingen (attent), vaak mesten (geïrriteerd).
  
Verdriet
Als een paard stil en in zichzelf gekeerd lijkt en zich van mensen en andere paarden afwendt, dan voelt hij zich diep ongelukkig. Marlitt Wendt spreekt in dit geval van ‘aangeleerde hulpeloosheid’. “Negatieve trainingsmethodes zoals straffen of beperkingen hebben ertoe geleid dat het paard zich voelt alsof hij in een doodlopende straat staat en gedwongen wordt om zich te onderwerpen.” Het paard is apathisch en probeert zich zo onopvallend mogelijk te gedragen, hetgeen veel paardeneigenaren helaas als braaf en goed gedrag interpreteren.
Ogen: in zichzelf gekeerde blik.
Oren: geen orenspel.
Lichaamshouding: futloos.
Lichamelijke reacties: bijna niet waar te nemen, gebrek aan nieuwsgierigheid, slepende bewegingen, apathisch.
  
Angst
Paarden drukken vooral hun angstgevoelens op uiteenlopende wijzen uit”, waarschuwt Marlitt Wendt. “Je hebt introverte en extroverte paarden die naar buiten toe verschillend reageren.” Extroverte paarden neigen bijvoorbeeld tot een soort van dansen, ze zweten en hinniken. Introverte paarden lijken vooral heel rustig. In de meeste gevallen komt het overlevingsinstinct van het paard naar boven bij een angstreactie.
Paarden zijn in de vrije natuur vaak prooidieren en ze ervaren doodsangst in gevaarlijke en onbekende situaties. Het is van levensbelang hierop steeds tot het uiterste gespitst te zijn. Als ze schrikken, verdedigen ze zich of tonen ze vluchtgedrag. Met name een paniekaanval dien je uiterst serieus te nemen. “Dat is overduidelijk een abnormale angstreactie”, benadrukt dr Willa Bohnet. “Paniek ontstaat als de afweermimiek van een aanvaller niet werkt of door een beperking van de bewegingsruimte.”
Veel paarden kunnen panisch reageren als ze (voor het eerst) lange tijd worden vastgebonden. Het lichamelijke reactievermogen van het paard uit zich in ongecontroleerde bewegingen, steigeren, verstarren of paniekerig galopperen. Behalve het typische angstmasker zijn er nog meer kenmerken:
Ogen: wijd open, rollen, blik op de oorzaak of in richting van een vluchtroute.
Lippen: aangespannen mondpartij.
Neusgaten: maximaal opengesperd.
Oren: zijwaarts, naar achteren gericht.
Hoofd en nek: hoog opgeheven.
Lichaamshouding: aangespannen, staart wordt tegen het lichaam aangedrukt of tussen de billen ingeklemd.
Lichamelijke reacties: zweten, briesen, schril gehinnik, vaak mesten, verhoogde pols- en ademfrequentie.
  
Verveling
In de vrije natuur zijn paarden een groot deel van de dag bezig met eten, sociale contacten of langzaam bewegen. “Het verkenningsgedrag speelt bij paarden niet alleen een rol bij het zoeken naar voedsel of het vermijden van vijanden. Ze zoeken ook naar een rustplek of een schuilplaats bij slecht weer en ze zijn natuurlijk geïnteresseerd in potentiële paringspartners of andere sociale aandacht”, licht dr Willa Bohnet toe. “Het is een vorm van bezigheidstherapie, maar ze leren er ook van!” Je kunt je paard dit natuurlijke gedrag aanbieden door hem in een open stal te zetten of vaak in de wei te laten. En dat kan ook in de moderne paardenhouderij. De hele dag alleen in een kleine box staan, veel in de manege rijden, te weinig beweging of het ontbreken van soortgenoten leidt tot eenzaamheid en geestelijke verveling. Daarom zoekt het paard een andere manier om zich bezig te houden.
Lichamelijke reacties: stereotype gedragspatronen zoals kribbebijten, weven of ‘circusgedrag’, waarbij het paard steeds rondjes loopt.
  
Pijn
Paarden vertonen geen typische pijngedrag en uiten geen pijnkreten. Vaak lijkt het alsof ze acute of chronische pijn gelaten verdragen of dat ze helemaal geen klachten hebben. Er zijn verschillende gedragspatronen die kunnen duiden op sterke pijn. Dr Willa Bohnet heeft zelfs duidelijke verschillen tussen acute en chronische pijn kunnen constateren. “Acute pijn uit zich in plotseling optredende gedragsveranderingen”, licht zij toe. Het paard lijkt kreupel, hij schopt tegen zijn buik bij koliek of toont zich extreem onrustig. “Chronische pijn en de daaraan verbonden gedragsveranderingen treden meestal geleidelijk op en zijn daarom moeilijk herkenbaar.” Opvallend is wel de pijnmimiek:
Lippen: samengeperst, tanden op elkaar geklemd, soms tandenknarsen.
Hoofd: aangespannen driehoek van de wangspieren.
Lichamelijke reactie: opvallend gedrag zoals apathisch, agressief of overdreven slaperig.
  
Agressie
Als paarden zich ergeren tonen ze verschillende soorten dreigend gedrag. Als een paard opzettelijk dreigt aan te vallen, spreekt dr Willa Bohnet van een ‘offensieve agressie’. “Dit gedrag toont een paard tegenover soortgenoten, andere dieren en mensen. De intensiteit van het offensief-agressieve uiterlijk is afhankelijk van de ernst van de situatie.” De oorzaak kan een vasthoudende daas zijn, maar ook een concurrentiegevecht om het voer.
In de minder uitgesproken vorm is het paard gespannen, hij legt zijn oren aan en strekt zijn hoofd naar voren. Als dat niet voldoende is om de vermeende aanvaller af te schrikken, slaat het paard met zijn staart heen en weer en steigert of slaat hij. Hij toont imponerend gedrag zoals wijds uitzwaaien met zijn nek, wat ook wel dreigzwaaien wordt genoemd.
Oren: vlak naar achteren tegen het hoofd aan.
Ogen: spleetvorming verkleind.
Mond: boven- en onderlip gespannen.
Neusgaten: vaak ovaal versmald.
Lippen: samengeperst, geopend in een dreiging tot bijten, tanden zichtbaar.
Hoofd: gezichtsspieren duidelijk zichtbaar, dreigende omhoog aangespannen, kin aangespannen en teruggetrokken.
Lichaamshouding: “De hals en rug vormen bijna een rechte lijn.”
Lichamelijke reacties: dreigzwaaien, dreigen tot bijten.