Fresh Bloemen & Planten Tuinontwerp Beet Duiken Rovers Karper Mama Wetenschap in beeld Historia GoodFood Hart voor dieren

Wat te doen tegen steigeren?

Wanneer paarden hun voorbenen in de lucht gooien, zien ze er vaak krachtig en imposant uit. Mooi om te zien, maar steigeren kan ook heel gevaarlijk zijn! Je paard kan op verschillende momenten zijn voorbenen optillen, tijdens het longeren bijvoorbeeld of wanneer je in het zadel zit, met alle gevolgen van dien.

Tekst: Aline Müller / foto’s: Horses im Media/Guni, Ilja v.d. Kasteele, PR, Marc Rühl, www.slawik.com, www.toffi-images.de


Chessina is echt een droom van een paard. Ze heeft mooie, ruime bewegingen en een opgewekt humeur. Zelfs de moeilijkste dressuuroefeningen loopt ze met bravoure. Ze werkt erg geconcentreerd en heeft zichtbaar plezier in haar werk. Maar dat is ook wel eens anders geweest. Toen ze bij Isabell Groß op stal kwam, stond de merrie vaker op twee dan op vier benen. Al bij het opstijgen werd ze zenuwachtig. Ze reageerde op elke ruiterhulp door te steigeren. Deze ‘slechte eigenschap’ heeft Chessina zich in het verleden aangeleerd: door verkeerde omgangsmanieren en door fouten in haar opleiding. Als jong paard zou ze op een veiling worden verkocht. En om de mogelijkst hoge prijs voor haar te krijgen, liet de toenmalige eigenaar de jonge merrie in een handelsstal opleiden. Terwijl het paard nog volop in ontwikkeling was, werd ze gepusht en gepusht. Een paardvriendelijke ontwikkeling? Niet bepaald. In plaats van ontspannen, lang en laag werd het jonge paard in de hoogte gereden, zodat haar bewegingen imposant zouden zijn als ze bij de veiling zou worden getoond.

Tip Annemarie van der Toorn:
Steigeren is inderdaad een gevaarlijk situatie, zeker wanneer je aan het rijden bent. Het eerste dat je moet onderzoeken is of je paard geen pijn in zijn rug heeft, door een blessure of bijvoorbeeld een slecht passend zadel. Wanneer zijn gezondheid bevestigd is door een rugspecialist (chiropractor, fysiotherapeut of osteopaat) kun je met de training aan de slag.

Neem de tijd!
Tijd en vertrouwen? Ook daaraan werd geen aandacht geschonken. Tijd is geld, dacht men. Geen wonder dat Chessina’s lichaam en geest het opgaven. Ze was regelmatig kreupel. En op de dag van de veiling, stond ze in de paardenkliniek in plaats van zich te tonen in een show in de dressuurring. Maar Chessina heeft uiteindelijk toch nog geluk gehad in haar verdere paardenleven. De dierenarts in de kliniek heeft het talent van deze leuke merrie herkend en heeft haar voor een appel en een ei kunnen kopen. Maar zij heeft moeten inzien dat het paard met zijn vorige eigenaar veel heeft meegemaakt en daardoor niet ineens weer het vertrouwen in de mens terugkrijgt. Isabell Groß moest zich meer dan eens redden met een doelgerichte sprong vanaf de paardenrug.
Hoe maak je van een paard dat steeds steigert een betrouwbaar rijpaard? Daarvoor moet je eerst op zoek gaan naar de oorzaken van het gedrag. Het gedrag van een paard is het resultaat van natuurlijke aanleg en instinct, maar ook van de ervaring die zij hebben in een bepaalde situatie. Wij mensen beoordelen bepaald gedrag als ‘slecht’ gedrag naar onze morele waardes. Uiteraard heeft het karakter van het paard in combinatie met het inlevingsvermogen van de ruiter invloed op het uiteindelijke gedrag van een paard. Een nerveuze ruiter maakt een nerveus paard nog zenuwachtiger en een slechte ruiter kan het angstige gedrag van een paard versterken.

Steigeren kan een gevolg zijn van fouten in de opleiding van het paard. Maar ook pijn kan de oorzaak voor afwijkend gedrag zijn. Een verkeerd bit en een slecht passend zadel dragen bepaald niet bij aan het welzijn van het paard. Als het paard te opgewonden raakt, kan hij daaraan proberen te ontkomen door te gaan steigeren. Ook diverse ziektes zoals Kissing Spines kunnen de oorzaak zijn van een dit soort ongewenst gedrag. Dat geldt zowel voor het lopen onder het zadel als voor het trainen aan de longe. Voordat je een dergelijk paard een ‘probleempaard’ noemt, zou de gezondheidstoestand van het dier moeten worden gecheckt. En eventueel kunnen, desnoods met hulp van een dierenarts, zadel en hoofdstel worden gecontroleerd. Ook is het verstandig om het paard regelmatig los te gooien voor het rijden. Dan is de eerste energie er al uit en is het makkelijker voor het paard om geconcentreerd mee te werken.

Iedereen die met paarden werkt, weet dat het belangrijk is dat je de tijd neemt. Goed kijken op welk moment het gedrag naar voren komt en zo zoeken naar een aanleiding. Is het bij een specifieke overgang of oefening, of komt het gedrag naar voren als je paard bijvoorbeeld in een spannende situatie komt? Is je paard beter als hij alleen is, of helpt het hem als hij een ‘vriendje’ mag volgen? Allemaal zaken die je moet afwegen om te weten welke training het best past.

Isabelle von Neumann-Cosel is rijinstructeur en auteur van diverse paardenboeken, waaronder ‘Paarden beter begrijpen’. In dit artikel geeft zij adviezen bij verschillende situaties die je met je paard kunt meemaken.

Tip Annemarie van der Toorn:

Wanneer een paard echt veel en heftig steigert, moet je jezelf de vraag stellen of jij de aangewezen persoon bent om het paard te trainen. Persoonlijk vind ik steigeren gevaarlijker dan bokken. Je paard kan zijn balans verliezen of te hoog gaan om vervolgens bovenop je te vallen. Het kiezen van training door een professional die bekend is met het werken met dit soort paarden, is dan veiliger.

Steigeren aan de longe
Een jonge merrie gaat aan de longe iedere keer weer omhoog, op het moment dat haar eigenaresse haar paard vooruit wil drijven.
Het advies van Isabelle: "Het paard heeft geen begrip en daarom ook geen respect voor een drijvende hulp of een zweep. De merrie moet eerst leren begrijpen wat deze hulp betekent. Je moet haar bijvoorbeeld met de longeerzweep kunnen toucheren of met behulp van een zweep licht zijwaarts laten treden. Om ervoor te zorgen dat het paard de zweep accepteert, kun je dit hulpmiddel één keer met wat meer nadruk inzetten. Dat kun je bij het longeerwerk het best met zijn tweeën doen: de een houdt de longe vast en de ander blijft met de zweep zichtbaar steeds achter het paard, ongeacht welke kant hij op wil. Een dergelijke corrigerende les kun je het best in een longeerbak of een andere begrensde plek uitvoeren.”

Tip Annemarie van der Toorn:
"Wij merken dat er veel mis gaat bij het longeren omdat de mensen die aan de slag zijn met het paard geen besef hebben van de invloed van hun eigen positie. Ze staan teveel op de middenas van het paard waardoor ze zonder het te weten het paard naar buiten drijven of zelfs stoppen. Dit is de natuurlijke reactie van het paard op deze positie. Let er dus op dat je drijvend loopt en dat je energie brengt naar de achterhand van het paard.”

Steigeren onder het zadel

Isabelle maakt bij het rijden onderscheid tussen zogenaamde steigeraars, paarden die zich met hun gedrag systematisch aan de gestelde eisen willen onttrekken en paarden die eenmalig steigeren, bijvoorbeeld door een plotselinge stressreactie.
"Sla je armen om de hals van het paard”, luidt haar advies bij een steigeraar, "zodat je niet je balans verliest. Zodra het paard weer met vier hoeven op de grond staat, stijg je af.” Pas als je alle mogelijke medische oorzaken hebt uitgesloten en wanneer je zeker weet dat het steigeren geen stressreactie is of door slecht passend materiaal wordt veroorzaakt, noch door tandproblemen of ziektes zoals Kissing Spines, kun je proberen het paard te corrigeren en hem op die manier weer veilig aan de hulpen krijgen. Maar een correctie is niet een eenmalig iets, je hebt er tijd, geduld en een ervaren, geschikte, niet bang uitgevallen ruiter voor nodig, die ook nog eens snel kan reageren. "Je kunt het steigeren proberen te voorkomen door de hals van het paard overdreven naar een kant te trekken. Zo raakt het paard zodanig uit balans dat hij niet met zijn voorbenen omhoog kan gaan”, licht Isabelle toe. Het paard moet in staat zijn de overdreven zijwaarts aangevende teugel te volgen. Verder adviseert Isabelle: "Rijd voorwaarts!” Een paard hoeft niet te steigeren (en kan het ook niet echt) als hij zijn spanning in de voorwaartse bewegingen kwijt kan. Het is wel belangrijk dat de ruiter de voorwaarts drijvende hulpen nadrukkelijk, overtuigend, zonder angst en toch goed gedoseerd geeft en niet gelijktijdig aan de teugel trekt.

Tip Annemarie van der Toorn:

"Soms is het advies om af te stijgen een goed idee. Zeker wanneer je zelf bang bent geworden. Maar realiseer je dat je paard hier ook een negatiever gedrag op kan laten zien de volgende keer dat je aan het rijden bent. Hij kan het steigeren gaan koppelen aan het afstijgen. Je moet goed weten wat de oorzaak is van dit gedrag. Dit is mede een reden waarom het goed is een specialist mee te laten kijken, wanneer je paard regelmatig steigert.”

Steigeren in onbekende situaties
De eigenaresse van een 7-jarige merrie zit met een probleem: haar paard steigert zodra ze ergens van schrikt. Dat gebeurt zowel aan de hand als onder het zadel. Als de merrie in onbekende situaties terechtkomt, schiet ze in de stress…
Ieder paard reageert anders op stresssituaties. Dat is bij mensen ook zo. Waar de één dichtslaat en niet meer weet wat hij moet doen, wordt de ander juist heel druk en expressief. Soms steigeren paarden plotseling als reactie op de stress, maar je ziet ook paarden die op alles reageren door te steigeren. Wanneer je een paard hebt dat op stress reageert door te steigeren, is het belangrijk dat je hem wat stoerder gaat maken. In eerdere uitgaven van ROS is gesproken over schrik- en obstakeltrainingen. Leer je paard om samen met jou steeds meer te gaan ondernemen. En doe samen dingen die wat spannender zijn! Hoe meer hij gewend is, hoe beter zijn gedrag kan worden in dit soort situaties. Je leert je paard gelijk een stuk beter kennen, je ontdekt namelijk wat hij doet als hij iets spannend vindt. En daardoor kun je bepaald gedrag ondervangen.

TIP Annemarie van der Toorn:
Begin wel altijd met jouw benen op de grond, dus niet rijdend tijdens het werken met obstakels. Gaat dit goed, dan ga je pas rijden. Om jullie beider veiligheid te garanderen.

Stress
Stress is een lichamelijke reactie. De hartslag en de bloeddruk van het paard stijgen en zijn spieren raken sterker doorbloed. Het gehoor en het zichtvermogen worden scherper en de bronchiën verwijden zich. Kortom: alle systemen in het lichaam die nodig zijn voor de eventuele vlucht, raken aangescherpt. Zowel het centrale als het perifere zenuwsysteem zijn hierbij betrokken. Behalve alle ontwikkelingen in het zenuwsysteem, kan langdurige stress ook leiden tot een aantal hormonale veranderingen in het lichaam. Deze hebben een aanzienlijke invloed op de hele stofwisseling, de voortplanting, het immuunsysteem, enzovoorts. Wanneer een paard gespannen is, wordt het moeilijker om hem vanuit een positieve training iets te leren. Hij leert wel, maar dat is voornamelijk een overlevingsreactie. Hoe rustiger je met hem kunt werken, hoe beter het is. Aanhoudende negatieve stress is voor lichaam en geest bijzonder schadelijk.

Steigeren bij het opstijgen
Een 15-jarige ruin die jarenlang succesvol wedstrijden heeft gelopen, steigert sinds kort bij het opstijgen en raakt buitensporig zenuwachtig. "Als het paard ineens van gedrag verandert, wacht dan niet af, maar ga onmiddellijk op zoek naar de oorzaak van het gewijzigde gedrag. Analyseer de hele situatie rondom het paard nauwkeurig. Als je denkt dat je paard lichamelijke klachten heeft, raadpleeg dan onmiddellijk een dierenarts of een paardentandarts. Plotseling optredende nervositeit kan een teken zijn voor acute stress, pijn of angst.”
Isabelle gaat verder: "Geen paard steigert zonder reden! De meest voor de hand liggende oorzaak is pijn. Controleer dus heel nauwkeurig of het zadel goed zit, of je paard geen rugklachten heeft en gebruik bij het opstijgen altijd een krukje (want zonder krukje opstijgen geeft een enorme eenzijdige belasting van de rug van het paard!).”

Steigeren bij andere paarden op de weide
Een 6-jarige ruin staat sinds kort bij een oudere merrie in de wei. Zodra beiden goed en wel op het gras staan, springt hij zijwaarts of frontaal op de merrie. Het lijkt wel alsof hij haar wil motiveren om mee te rennen en te spelen.
"Steigeren is bij paarden heel normaal. Bij sociale interactie geldt ook dat steigeren onderdeel is van het imponeergedrag.” Merries steigeren in de vrije natuur meestal alleen als ze zich willen verdedigen. Jonge paarden en ruinen of hengsten daarentegen staan bij een speels gevecht en bij sociale gevechten regelmatig op hun achterbenen.
Het advies van Isabelle: "Ook ruinen kunnen hengstmanieren tonen. Die kun je hem zowel aan de hand als onder het zadel afleren. Maar niet in de wei. Zolang het niet gevaarlijk is voor een van de paarden, kun je dit gedrag het best negeren. Het zorgen voor andere weidemaatjes kan een oplossing zijn.”

Steigeren aan de hand
Als paarden aan de hand steigeren, adviseert Isabelle preventie in plaats van reactie. Uiteraard moet de rangorde duidelijk zijn. Dat het paard ziek is of pijn heeft, moet uitgesloten zijn. Vervolgens dien je te werken aan het vertrouwen van je paard. Het kan soms een goed idee zijn om met een trainingshalster te werken om het resultaat van je training te versnellen. Grondwerk en schrik- en obstakeltraining is dan goed om mee te beginnen. Natuurlijk start alles met een goede controle als je met hem aan het wandelen bent. Voordat je naar spannende objecten gaat, zorg je eerst dat het paard goed meeloopt met jou, stopt wanneer jij stopt en zonder weinig of geen druk op de lijn achterwaarts gaat als jij dat aangeeft. Werk met een paard dat steigert altijd met een lange lijn. Mocht het paard omhoog komen, dan kun je de lange lijn laten vieren en iets achteruit stappen. Met een korte lijn sta je precies tussen zijn voorbenen en dat is gevaarlijker.

Isabelle is zeer kritisch waar het gaat om steigerbitten, omdat de mond van het paard uiterst gevoelig en zacht is. Daarom moet je er voorzichtig mee omgaan. "Voor de correctie van het gedrag van je paard, zowel bij het leiden als bij het rijden, geldt dat je het lichaam moet corrigeren, niet zijn hoofd.”

Tip Annemarie van der Toorn:
Wanneer paarden dergelijk gedrag gaan vertonen, is het belangrijk dit direct aan te pakken. Het kan tenslotte gevaarlijk worden. Zelf starten wij met duidelijk grondwerk, waarbij we het paard leren wat onze persoonlijke ruimte is. Stap voor stap werken we vervolgens toe naar het opstijgen. In het begin met iemand die helpt en het paard vasthoudt. Dit om te zorgen dat iedere stap die het paard uit eigen initiatief neemt, direct gecorrigeerd wordt.

Een hengst springt richting zijn eigenaresse
Een vrouw rijdt sinds kort een 4-jarige Haflinger hengst. Wanneer beiden op weg zijn naar de paddock of naar de rijhal en wanneer de eigenaresse in het zadel wil klimmen, springt de hengst op haar af. Hij lijkt geen enkel respect voor zijn eigenaresse te hebben. En hij zet zijn wil door: met alle kracht in zijn lichaam.
Isabelle adviseert: "De jonge hengst spreekt alleen maar de paardentaal die hij kent. Hengsten bespringen elkaar vaak op een speelse manier, daarmee provoceren ze de ander tot rennen en spelen. In het voorliggende geval is er onduidelijkheid in de rangorde. Ik raad in dit geval een intensieve gehoorzaamheidstraining op de grond aan. Zorg ervoor dat je de juiste uitrusting hebt om de controle te kunnen houden. Het paard moet leren de afstand tussen hem en zijn leider te respecteren. Hij moet leren met zijn schouder en achterhand te wijken en zijn tempo aan te passen zonder aan het touw te trekken. Bovendien moet hij leren op een teken van de hand naar achter te stappen.”

Tip Lisanne Thomas:
Als je paard uit nervositeit steigert onder het zadel, zorg er dan voor dat je vanaf de grond vertrouwen opbouwt. Dit kan bijvoorbeeld door loswerken en grondoefeningen. Zorg dat je paard zijn overtollige energie op gestructureerde wijze kan ventileren voordat je opstijgt, want frisheid versterkt nerveuze reacties en kan het steigeren triggeren. Werk consequent aan de onderlinge verhoudingen door je paard te leiden, halt te houden en achterwaarts te laten gaan. Dit bevestigt de rangorde tussen jullie beiden en door de aangeboden structuur kan je paard zich ontspannen. Eenmaal in het zadel blijf je werken aan ontspanning door lang en laag te rijden, en neem je duidelijk de leiding door actief in plaats van afwachtend te rijden.