Fresh Bloemen & Planten Tuinontwerp Beet Duiken Rovers Karper Mama Wetenschap in beeld Historia GoodFood Hart voor dieren

De kracht van kleine gebaren

Meer inzicht krijgen in de omgang met en het gedrag van paarden. Met deze droomwens op zak vertrok de ROS redactie onlangs met lezeres Sabrina Both richting Oude Tonge, voor een ontmoeting met Nicky Star van stal Equinova, een stal waar de Freestyle-methode van Emiel Voest centraal staat. Een verslag van een leerzame dag.

Tekst en foto’s: Lieke van Zuilekom


De aanleiding voor de droomwens laat – na een korte kennismaking – niet lang op zich wachten. Sabrina vertelt dat op de kleine pensionstal bij haar thuis sinds enige tijd een klant staat met twee hengstenpony’s. "De een was eigenlijk van begin af aan een hele dappere jongen, maar de ander, een Palomino, is van begin af aan heel bang geweest. Hij probeert constant iedereen uit de weg te gaan, zo van ‘dan hebben jullie geen last van mij’. Dat is toch raar?”, vraagt ze zich hardop af. "Een dier wordt niet zo angstig geboren, dus blijkbaar is er iets met hem gebeurd. Niet bij ons op stal, dat weet ik zeker. Vanaf het moment dat hij bij ons kwam – hij was toen een maand of zes – was hij al zo. En dat terwijl toen zijn eigenaar hem bekeek en kocht, er niets aan de hand leek te zijn. Toen stond hij nog lekker bij zijn moeder. De pony’s zijn inmiddels drie jaar oud, we zijn ze nu zadelmak aan het maken. En gelukkig gaat het steeds beter met de Palomino, maar soms kan hij ineens weer zo bang zijn. Zo zielig, en zo onnodig.”
De Palomino blijkt niet bang te zijn voor andere pony’s. Ook vertelt Sabrina dat de pony heel leuk is met haar kinderen. "Ik heb twee dochters, van bijna acht en bijna vier, waar hij gerust op af loopt. Maar als ik ineens de bak binnenkom, dan loopt hij weg. En ook mannen ziet hij liever gaan dan komen.” Nicky lijkt het probleem te begrijpen. "Reageert hij angstiger op mannen dan op vrouwen?”, vraagt ze. Ze krijgt een bevestigend antwoord. "Dan komen we al gelijk bij een stukje lichaamstaal”, vertelt Nicky. "Ik merk vaker dat pony’s en schuchtere paarden terughoudend op mannen reageren. Dat komt onder andere doordat veel specialisten in de paardenwereld man zijn. De dierenarts, de hoefsmid, de tandarts, het paard legt bepaalde associaties. Bovendien zijn mannen vaak groot en misschien iets grover in hun beweging. Het helpt enorm als je jezelf wat kleiner maakt, wanneer je de bak binnenloopt. Loop niet recht op je paard af, maar loop in een boogje. En kijk hem niet recht in zijn ogen aan, dan kun je al heel veel winnen.”

Respect en vertouwen
Sabrina vertelt dat de Palomino al vroeg is geruind, in tegenstelling tot de andere pony, die naar de hengstenkeuring is geweest. Een verstandige keuze, volgens Nicky, zeker in verband met de kinderen. "Maar voor het karakter van het paard is het soms beter om hem nog even hengst te laten. Ik heb dat zelf ook ervaren met een paard van mij, dat als angstige, tweejarige hengst rechtstreeks van de fokker bij mij kwam. Er komt namelijk een moment in het leven van een jong paard dat zijn hormoonspiegel hem als het ware helpt om iets brutaler te worden. Het gaat bij paarden om een balans tussen respect en vertrouwen. Mijn hengst had, net als de Palomino, veel respect maar geen vertrouwen. Als je een paard even laat doorschieten naar de andere kant, even laat groeien in zijn vertrouwen, kun je daarna op zoek gaan naar de balans hiertussen.”
Omdat Nicky niet over een grote kudde paarden beschikt waar we tussen kunnen gaan zitten om hun onderlinge lichaamstaal te bekijken, heeft ze een stapel boeken meegenomen om haar verhaal te illustreren. "Wat ik je allereerst wil laten zien, is dat het paard zoals wij hem kennen, door de loop der tijd is geëvolueerd. Paarden bestaan al heel lang, al zeventig miljoen jaar, en alleen de laatste vijfduizend jaar is hij echt in handen van de mens. Dat geeft wel aan dat er, ook al is hij geëvolueerd, veel oorspronkelijke gedrag nog in een paard geworteld moet zitten. Bij het ene paard komt dit veel duidelijker naar boven dan bij het andere paard. Door de fokkerij kunnen we hele specifieke kenmerken van een paard uitlichten. Hierdoor kennen we ook hele koudbloedige paarden die bijna nergens gek voor te krijgen zijn, maar ook paarden die heel hoog in het bloed staan. Het zou best kunnen dat jouw Palomino die kant op neigt en dus veel gevoeliger is dan een paard dat helemaal de andere kant op gefokt is.”

Non-verbale communicatie
"Paarden communiceren met elkaar door middel van non-verbale communicatie, oftewel lichaamstaal”, gaat Nicky verder. "Ze kunnen natuurlijk wel hinniken, proesten en allerlei andere geluiden maken, maar dat is niet de manier waarop ze elkaar echt dingen vertellen.” Nicky pakt er een boek bij. "Aan de ogen van een paard kun je een heleboel zien, alsook aan de manier waarop hij zijn neusgaten bijvoorbeeld spert en de manier waarop hij zijn oren draagt. Mensen die geen verstand hebben van paarden, hebben toch over het algemeen wel door wat een paard bedoelt als hij zijn tanden ontbloot, zijn bovenlip optrekt en zijn oren in zijn nek legt. Maar buiten die grote lijnen, vertelt je paard je met zijn lichaam nog veel meer. Op het moment dat je je daar meer in verdiept, kun je steeds kleinere signalen lezen waardoor je bijvoorbeeld ook met je eigen lichaamstaal aan de slag kunt.”

Van kwaad tot erger
Nicky benadrukt dat het paard een vluchtdier is. "Pas als vluchten niet lukt, zal hij naar andere tactieken grijpen. Stel je voor dat je paard in de natuur wordt aangevallen door een tijger. Zijn eerste reactie is vluchten. Lukt dat niet en de tijger springt in zijn nek, dan kan hij niets anders meer doen dan vechten. Bijten, schoppen, bokken, alles wat binnen zijn mogelijkheden ligt om de vijand af te schrikken, zal hij doen. En is dat niet voldoende, dan gaat het paard nog een stapje verder. Wij noemen dit ‘freeze’, het paard bevriest als het ware. Hij maakt nog wel mee wat er gebeurt, maar hij krijgt een bewustzijnsvernauwing. Dit is eigenlijk een soort zelfbescherming. Het paard sluit zich af. Helaas komen we dit stukje nog af en toe tegen in de training van paarden, wij noemen het staken. Maar wat ik net heb verteld geeft aan wat er allemaal heeft moeten gebeuren voordat een paard in die staak komt.”
Sabrina huivert, terwijl Nicky verder vertelt. "Als je de signalen van je paard leert herkennen en je je paard bijvoorbeeld laat vluchten als het hem teveel wordt, dan zal je paard niet in de gevechtsfase terechtkomen. Wij hebben vaak de neiging om ons paard steviger vast te pakken als hij weg wil, maar als je een paard gewoon laat gaan in zijn vlucht, zul je zien dat hij na een paar meter zijn rust weer terugvindt. Maar beperk je hem, dan zal hij steeds een stapje verder gaan.”

Leidende merrie, drijvende hengst

"In kuddeverband heeft ieder paard zijn eigen taak”, vertelt Nicky. "Wat ook belangrijk is om te weten, is dat paarden alleen één op één relaties aan kunnen gaan. Dit wil zeggen dat je zelf bijvoorbeeld een relatie met je paard kunt hebben waarin jij de leider bent en het paard volgt, maar dat hij naar een andere persoon dominant gedrag kan vertonen. Het hoeft in kuddeverband niet altijd zo te zijn dat één paard leidt en de rest volgt. Naar buiten toe heb je echter wel altijd een leidende merrie en een drijvende hengst. Die leidende merrie loopt altijd vooraan – natuurlijk nooit helemaal vooraan, je stuurt altijd een beetje kanonnenvlees voorop – de hengst loopt achteraan in de kudde.” Volgens Nicky is het de kunst als trainer om zowel de rol van de leidende merrie als van de drijvende hengst over te nemen. "En dat bereik je door middel van loswerken en een stukje grondwerk waarin je de controle krijgt over zowel de richting als het tempo, om het leiderschap te bepalen.”
Loswerken is – zoals het woord al doet vermoeden – het trainen van een paard dat helemaal los loopt, met niets aan het lijf. "Bij het grondwerk maken we altijd gebruik van een halster en een leadrope, maar dit kun je natuurlijk op allerlei verschillende manieren doen.”Op het moment dat je een paard wilt leiden, moet je volgens Nicky zorgen dat je voor je paard loopt. Wil je hem drijven, dan kun je het best achter het paard gaan lopen. Nicky start een PowerPoint presentatie op. "Een paard heeft altijd een leidend gevoelig gebied (voorkant) en een drijvend gevoelig gebied (achterkant). Die twee gebieden hebben een centraal snijpunt. Op het moment dat je daarop staat, ben je neutraal, stap je naar de achterkant van het paard, dan ben je aan het drijven. Stap je schuin voor het paard, dan kun je het paard leiden. Bij een ideaal paard zijn de leidende en drijvende kant in balans en ligt het snijpunt precies in het midden, maar dit is bij lang niet alle paarden zo. Het is aan jou om uit te zoeken of jouw paard ofwel drijvend gevoelig is ofwel leidend gevoelig. Heeft je paard een groter drijvend gebied, dan heb je te maken met een paard die het bijvoorbeeld heel goed zou doen op de renbaan. Een paard met een groot leidend gebied, is bijvoorbeeld een paard dat heel geschikt zou zijn voor een beginnende ruiter.”
Sabrina is één en al oor. "Ik vind het heel zinvol wat je allemaal vertelt, maar in deze manier van trainen ben ik nooit begeleid”, vertelt ze. Nicky stelt haar gerust. "Loswerken kun je eigenlijk niet verkeerd doen. Jij verdiept je op deze manier in de lichaamstaal van je paard. Op het moment dat je hem linksom wilt laten lopen en hij loopt rechtsom, dan heb jij iets verkeerd gedaan. Dan moet je op zoek gaan naar de manier waarop hij wel linksom gaat lopen. Je paard ondervindt hier geen hinder van.”

Tijd voor actie
Na een uur lang overspoeld te zijn met informatie, mag Sabrina laten zien wat ze heeft opgestoken. Met de vierjarige merrie Diva lopen we richting de longeercirkel. Diva wordt eerst alleen de cirkel ingelaten. Al snel blijkt waarom. Na even gerold te hebben, stuift de merrie opeens door de bak. Nicky vertelt: "Dit gedrag wordt veroorzaakt doordat Diva eigenlijk niet weet wat ze moet doen in deze situatie. Ze kiest hierdoor gedrag dat eigenlijk helemaal niet past. We noemen dit overspronggedrag, dit komt ook vaak voor bij honden.” De explosie duurt gelukkig maar even. Als Diva haar rust heeft gevonden, stapt Nicky de cirkel in, ondertussen uitleggend wat ze aan het doen is. Diva begint haar gelijk te besnuffelen. "Het is beleefd om je paard eerst even te groeten. Wij geven elkaar een hand, een paard begroet je door hem te laten ruiken.” Vervolgens begint Nicky met loswerken. "Als ik nu schuin achter Diva loop, dwing ik haar als het ware om te blijven lopen. Ik bevind me in haar drijvende cirkel. Door te variëren tussen drijven en leiden, kom ik erachter waar Diva’s balanspunt zit. Dat stelt mij in staat om mijn bewegingen steeds kleiner te maken. Uiteindelijk hoef ik alleen maar mijn gewicht te verplaatsen om te variëren.”
Na een tijdje wisselen Nicky en Sabrina van plaats en mag Sabrina Diva ‘sturen’. Nicky geeft haar nog een tip mee: "Blijf altijd naar het paard kijken, maar fixeer je blik niet. Houd jullie ‘telefoonlijn’ in tact, maar neem ook af en toe de druk weg.”Het sturen van Diva blijkt geen sinecure. "Probeer niet te snel te veel te doen”, adviseert Nicky. "Probeer eerst overgangen te maken van stap naar draf en terug naar stap. Goed zo. Zoek met je lichaam naar wat je moet doen om van tempo te wisselen zonder dat je Diva de andere kant op stuurt.” Uit het niets begint Diva hard te rennen. Nicky legt uit wat er gebeurt. "Diva zoekt nu de leiding. Waarom? Dat zit in haar instinct. In de kudde zoeken paarden een leider waar ze op kunnen vertrouwen. Is het vertouwen niet optimaal? Dan zoeken ze het liever zelf uit. Op dit moment ben je vooral met je eigen lichaam bezig, niet met je leiderschap. Daar reageert Diva op.”

Begeleiden in plaats van afremmen

"Degene die initiatief neemt, is de leider”, voegt Nicky toe. "Als je paard in een vlucht zit, kun je weinig doen. Probeer je paard dan niet af te remmen, maar begeleid hem. Valt hij uit zijn galop, neem dan het initiatief en dwing hem zijn galop nog even vast te houden, vervolgens kun je het tempo terugnemen.” Na het loswerken in de ring, begeleid Nicky Sabrina en Diva naar een uitgezet parcours verderop op het terrein, waar Sabrina haar paard doorheen mag loodsen. Door een smal paadje, over een bruggetje en een helling op. Tijdens het eerste stukje lijkt Diva meer geïnteresseerd in het lekkere gras dan in Sabrina, maar Sabrina laat zich niet kennen. Stug probeert ze Diva’s aandacht vast te houden, totdat de merrie zonder problemen het parcours loopt.
De dag zit er bijna op. Het is tijd voor de evaluatie. Sabrina is enthousiast over wat ze heeft geleerd. "Het is heel leuk om te zien dat je, terwijl je heel kleine bewegingen maakt, al een verandering in de houding van het paard kunt zien. Thuis maak ik altijd veel grotere gebaren. Hier ga ik absoluut mee aan de slag. Ik ben me nu veel bewuster van mijn bewegingen, van mijn houding.” Nicky: "Wat heel leuk was om te zien, is dat Diva heel alert op je reageerde. Maar toch koos ze er ook voor om steeds naar buiten te kijken, in plaats van naar jou. Op het moment dat je jouw lichaamstaal beter onder controle hebt, kun je nog kleinere signalen geven. Dan kom je er bijvoorbeeld achter dat als je jouw schouder een klein beetje verder naar achter doet, het paard dan al meer de neiging zal hebben om naar binnen te draaien. Dit kun je niet in een paar uurtjes leren, maar je kunt er wel mee aan de slag. Het was leuk om te zien dat je eigenlijk direct controle had over het paard. Dat geeft in ieder geval aan dat je weet wat je aan het doen bent.” Een mooi compliment aan het eind van een mooie, leerzame dag.